Dood hout


Bomennieuws winter 2015. ‘Dood hout’ roept vaak om acties van snoei, kap, opruimen en aan het zicht onttrekken. Dode of deels dode bomen zijn daarentegen een bron van leven. Ook op eigen erf en tuin is hier plaats voor. Zonder veiligheidsrisico’s! Het is een snackbar voor vogels. Het biedt een schuilplaats en nestgelegenheid voor de allerkleinste en meest bijzondere insecten.

 

Bomen en biodiversiteit
Biodiversiteit is meer dan een optelsom van de verschillende soorten planten, dieren en schimmels. Het verhogen van de biodiversiteit gaat dan ook verder dan het zaaien van bloemenmengsels en het aanplanten van nog meer soorten bomen. Van biodiversiteit is pas sprake wanneer er een duurzame samenhang is tussen de organismen ofwel wanneer meerdere soorten van elkaar afhankelijk zijn. Ten aanzien van de betekenis van bomen telt niet alleen de boomsoort maar ook de levensfase van een boom.
Om werkelijk alle dieren, planten en schimmels die in en rondom een eik leven op het toneel te krijgen moeten ook alle stadia van de eik aanwezig zijn; van vrucht, kiem, vol wasdom, de diverse veterane fasen tot en met boomlijk staand, en tot slot liggend. De habitatfunctie neemt toe naarmate de boom de verschillende stadia verder doorloopt. Het spreekt voor zich dat, wanneer alle stadia op een locatie aanwezig zijn, de cirkel rond is.

Staand dood hout
De betekenis van dood hout wordt vaak wel gezien maar slechts beperkt. Bij het kappen van een vleermuisboom wordt ter compensatie een vleermuiskast opgehangen. De rol die de boom speelt voor insecten wordt hierbij niet gecompenseerd. Insecten staan aan de basis van de voedselketen. Dood hout biedt, vaak na ‘bewerking’ door schimmels, een ideale nestgelegenheid voor kevers, wilde bijen, nachtvlinders, mieren, allerhande wespen en vliesvleugeligen.

Staand dood hout is zeer schaars. Staand dood hout kennen we uit het duurzame bosbeheer waar een zeker percentage staande dode bomen wordt nagestreefd. Staand dood hout zit echter ook in levende bomen. In principe is kernhout dood maar pas geschikt als habitat wanneer het eerst door schimmels is aangetast. Veterane bomen kunnen voor meer dan de helft uit dood weefsel bestaan. Het dode kernhout vormt jarenlang een broedplaats voor veel insecten, de houtmolm wat achterblijft valt naar beneden en voedt de wortels van de boom.

Vliegend hert
De bijzondere habitatfunctie van oude bomen kan worden toegelicht aan de hand van het vliegend hert, het grootste in ons land levende insect. De aanwezigheid van deze kever wordt wel gelieerd aan oude bossen en hakhout maar niet direct aan veterane en dode bomen. Terwijl een veterane eik alles in zich heeft om de levenscyclus van dit insect te garanderen. De combinatie van dood en levend is essentieel voor het Vliegend Hert. De eitjes worden gelegd in door schimmels aangetast hout. Na enkele weken komen de eitjes uit. De larve voedt zich met het rotte hout.

Om zich tot volwassen kever te ontwikkelen gaan er 4 tot 8 jaren voorbij. Hierbij mag het rottende hout niet droog zijn. Bij een veteraan wordt het dode hout koel en vochtig gehouden door het levende deel van de boom. Het bladerdak en het levende spinthout omhult en koelt de dode kern. Daarom ’s zomers geen droogte en hitte en ook ’s winters een mitigerend effect bij wind en vorst. De volwassen kever leeft slechts een aantal weken en voedt zich door het spinthout aan te vreten en het lekkende sap op te nemen. Het spreekt voor zich dat tegen dit bijzondere milieu wat een veteraan vormt geen vleermuiskast op kan.

Dood hout mag ook in beeld
Voor veel van ons betekent een dode tak in een boom ‘onveiligheid’. Ongeacht of de boom midden in het bos of langs een drukke weg staat. Dode bomen en uitgebroken takken worden gezien als slordig en zelfs als een bron van ziekten. Het is duidelijk dat we anders naar dood hout moeten kijken. Afbraak en dood is het einde maar ook een begin. Houtrotters onder de zwammen zijn inderdaad een teken van afbraak maar ook het begin van een nieuwe fase van de boom die heel veel leven met zich meebrengt.

Uiteraard speelt veiligheid een hoofdrol. Toch hoeft niet iedere dode tak verwijderd te worden, zeker niet wanneer er onder de kroon niets beschadigd kan worden. In eiken bijvoorbeeld kunnen dikke dode takken jaren blijven zitten. En dikke dode bomen? Die vallen zomaar niet om. Een boomverzorger kan de boom stabiliseren om het risico op schade te reduceren.

Snackbar
Naast de bekende takkenrillen zijn er meer manieren om dood hout in de tuin te houden. Zo zijn knotbomen veteranen in zakformaat. Door het knotten wordt de boom langzaam hol. Met zo’n boompje in de tuin is het haast overbodig om vetbollen voor de mezen op te hangen. De knotboom is de nieuwe snackbar. Houten palen rotten het snelst op het scheidingsvlak tussen maaiveld en grond. En we weten nu: rot is leven. Juist daar worden veel larven van houtboorders aangetroffen. Laat daarom bij het vervangen van een afrastering de oude palen staan of graaf ze op een andere plek opnieuw in.